از گلى كه حضرت آدم از آن خلق شده و از قطعه‌اى كه در پشت آن حضرت شده بيرون آمدند ، يا اينكه تمام آنچه پشت آن حضرت بود از آن گل بيرون آمدند ، يا اينكه حضرت آدم نيز اوّلا به شكل مورچه خلق شد و از پشت او نسل او به نسل مورچه‌ها بيرون آمدند . و بعضى از علما گفته‌اند كه : انطباق تفسيرى كه در اين حديث شده بر ظاهر آيهء كريمه خفائى دارد ، و ممكن است كه گفته شود كه : از براى آيه ظهرى و بطنى باشد و آنچه حضرت فرموده تفسير بطن آيه باشد . و مخفى نيست كه ظاهر آيهء كريمه اين است كه ذريّه‌اى از پشتهاى بنى آدم بيرون آمدند ، و چون ظاهر است كه اين معنى بعد از وجود ايشان بود در اين عالم پس بايد كه بر اين حمل شود كه به ترتيبى كه در پشتهاى ايشان بود بيرون آمدند ، چنان كه ما در تفسير آيه كريمه ذكر كرديم . و بنابراين محتمل است كه از پشت حضرت آدم بيرون آمده باشند يا از گلى كه آن حضرت از آن گل خلق شده ، و آيهء كريمه ظهورى در احتمال اول ندارد . و ممكن است كه نيز از آن گل يا از حضرت آدم بر اين نحو بيرون آمده باشند كه هر پدرى به شكل مورچه بيرون آمده باشد و از پشت آن مورچه اولاد او به شكل مورچه‌ها بيرون آمده باشند . و همچنين تا آخر اولاد آدم . و بنابراين بيرون آمدن آنها از پشتهاى بنى آدم بر ظاهر محمول شود . اما حمل آيه شريفه بر تفسير بطن آيه پس وقتى صحيح است كه آن اخراج دو مرتبه واقع شده باشد و اين بعيد است ، و الله تعالى يعلم . " پس ماليد آن را ماليدنى سخت " در حديث سابق شرح آن شد . " پس بيرون آمدند مانند مورچه‌ها از يمين او و از شمال او " ، يعنى از طرف راست و چپ حضرت آدم مورچه‌ها از او بيرون آمدند ، يا راست و چپ آن گل كه مورچه‌ها از آن بيرون آمدند و راست گل آن بود كه طرف راست حضرت آدم از آن شده و چپ ، آنچه طرف چپ آن حضرت از آن خلق شده . يا از راست و چپ حضرت جبرئيل كه فراگيرنده بود ، يعنى از آنچه مقابل طرف راست آن حضرت بود و آنچه مقابل دست چپ آن حضرت بود ؛ و بر هر تقدير اين اشاره است به اخيار و اشرار و اينكه اخيار از طرف راست كه